Cut Nyak Dhien

 

 Dina mangsa harita, di leuweung lebat Aceh anu pinuh ku jukut garing sarta tangkal-tangkal anu jangkung ngajungjung, Cut Nyak Dhien nangtung pageuh di tengah pasukan leutikna. Beungeutna beuki karutan, matana rada rabun alatan umur, tapi seuneu semangat dina dadana teu kungsi pareum. Soranganen manéhna mingpin para prajurit anu geus babari kaserang ku capé sarta luka. Batinna ngagorowok nyorotkeun kabeungharan perjuangan nu teu pernah pupus. 

 “Maraneh kudu inget, urang henteu perang pikeun diri sorangan,” saur Cut Nyak Dhien kalayan sora anu teges bari niténan pasukanna. “Urang perang keur anak incu urang, keur Aceh, jeung keur sakumna generasi anu bakal datang.”

 Cut Nyak Dhien teu saukur hiji pamimpin, tapi ogé hiji indung, indung pikeun sadaya prajuritna anu nganggap manéhna minangka ibu ti Aceh. Ti dinya, aranjeunna narima kakuatan. Sababaraha urang masih anom, tapi aya ogé anu geus sepuh, maranéhna datang ti rupa-rupa penjuru Aceh anu kabeurangan kabébasan. Dina tangkal beuki tuwuh, sora jangkrik sareung sora cicadas, Cut Nyak Dhien sok mere motivasi bari nyurupkeun kapercayaan dina hate para prajuritna.

 “Hari ieu, urang bakal ngalakukeun pangorbanan, tapi émut, ieu keur kaadilan,” saurna kalayan tekad anu kuat. Unggal kecap anu kaluar ti lambeyna mangrupa jangji ka rahayat, jangji anu ditulis dina getih sarta cimata.

 Masa-masa perang geus mangaruhan hirupna. Cut Nyak Dhien anu samemehna kantos ngalaman hirup damai sareng suami tercintana, Teuku Umar, ayeuna kudu nanggung tanggung jawab anu leuwih gede. Teuku Umar, salakina, geus gugur dina salah sahiji pertempuran ngalawan Walanda, tapi Dhien moal éra nepi ka nandangan kakalahan. Saatos pupusna Teuku Umar, manéhna neruskeun perjuanganana kalayan sagala karep anu pernah maranéhna samemehna bareng-bareng impian. Laku lampah Dhien pinuh ku wibawa jeung keteguhan, manéhna teu ngan ukur mingpin tapi ogé nyalira maju dina unggal pertempuran.

 Saurang prajurit ngadeukeutan Dhien bari rada ragu. “Nyak, urang meunang kabar yén Walanda geus nyiapkeun serangan gedé. Kumaha atuh ayeuna?”

 Dhien ngadeuheuskeun diri bari ngageleng. “Urang moal mundur,” saurna. “Sanaos aranjeunna boga pakarang anu leuwih kuat, hate urang tetep leuwih pageuh. Ieu tanah urang, kaayaanana bakal béda lamun urang teu ngalawan.”

 Di tengah émosi sarta rasa kasieun anu sumebar, Dhien neruskeun ngatur strategi. Dina peuting anu beuki tiis, manéhna ngagero pasukanana pikeun ngahiji dina hiji tempat anu ditutupan ku pepohonan anu rubak. Dina gelapna peuting, henteu aya anu bisa ningali tapi bisa karasa, yén kasatiaan aranjeunna ka Dhien kacida kentelna. Sorana anu lemes tapi ketegas terus ngagorowokkeun rohangan.

 “Walanda bakal nyangka urang sieun sarta lari, tapi urang bakal nepi ka asup dina kalangan maranéhna nalika maranéhna henteu siap,” ceuk Dhien. Maranéhna ngadéngékeun, percaya yén strategi Dhien bakal nganteurkeun kana kemenangan.

 Nalika waktu anu ditangtukeun geus datang, maranéhna angkat kalayan tenang bari tetep waspada. Pikeun Cut Nyak Dhien, unggal léngkah nyaéta jangji yén Aceh moal kungsi tunduk dina musuh. Dengan langkah pasti, aranjeunna ngadeukeutan perkemahan Walanda. Perang anu aya di hareup henteu gampang. Walanda ngagunakeun senapan anu teu dipibanda ku urang Aceh, tapi ku stratehi gerilya sarta pangaweruh kana leuweung, Dhien sareng pasukana bisa nutup jalur-jalur anu teu dipikawanoh ku musuh. 

 Sora dentuman bedil ngalanggar pepohonan, sora jerit para prajurit gaduh suasana anu ngagetkeun. Dina teangan anu beuki galak, para prajurit Dhien sanggup mendesak pasukan Walanda mundur. Tapi perjuangan henteu pernah tanpa korban. Beberapa prajuritna gugur di tempat, sababaraha anu lain luka parah. Nyaho yén unggal pati mangrupa harga pikeun kamerdikaan, Cut Nyak Dhien teu kungsi ningali korban-korban eta minangka halangan. 

 “Sing saha anu gugur, maranéhna henteu mati sia-sia. Maranéhna gugur keur Aceh, keur kabébasan,” saur Dhien bari neuteup langit. Rasa sedih dibalikeun jadi semangat anu anyar, sabab manéhna terang yen pasukana, sanajan keur beuki jarang, tapi hatena terus ngadorongkeun jeung henteu bakal nyerah.

 Tapi nalika perang beuki lila, Cut Nyak Dhien beuki ningali yén musuhna beuki maju kalayan téknologi anu leuwih canggih. Manéhna terang yén tanaga sarta sumber daya maranéhna beuki tebih dibandingkeun. Nanging, manéhna teu weléh jangji pikeun ngalawan nepi ka titik darah pangpangna. Dina sagala kasulitan anu terus menerus datang, Cut Nyak Dhien terus ngatur pasukana kalayan wibawa. Manéhna henteu pernah mundur, sanajan awakna geus ngalaman kacapean sarta panyakit.

 Dina hiji waktu, nalika pasukanana beuki mekar alatan kurangna suplai sarta jumlah musuh anu leuwih loba, manéhna sadar yén perjuanganana bakal di tungtungna. Tapi, teu pernah aya kecap nyerah anu kaluar ti lambeyna. Sakali waktu, salah saurang prajurit anu pangcaketna ngarasa sieun kana kaayaan Dhien anu beuki parah, terus nyieun kaputusan anu drastis.

 “Mangga urang nyerah, Nyak,” saur prajurit eta kalayan panon anu caket nangis. “Kondisi anjeun makin teu bisa dipaksakeun.”

 Tapi Dhien ngan saukur niténan manéhna kalayan pandangan anu teges. “Sanajan nyawa geus ngahianatkeun awak, semangat teu kungsi pareum,” saur Dhien. “Sagala usaha bakal urang beurangkeulkeun. Sanajan panah nepi ka anak incu, urang teu bakal ngaleupaskeun Aceh.”

 Tapi kaputusan prajurit eta pikeun nyalindungkeun Cut Nyak Dhien ti kasakitan ningkatkeun pangkhiatan. Prajurit eta ngabéjaan posisi Cut Nyak Dhien ka Walanda. Hiji poe, pasukan Walanda datang jeung kaliber penuh pikeun nangkep Dhien jeung pasukanna. Ku henteu boga pilihan deui, Cut Nyak Dhien diangkat, dibawa ka tahanan.

 Di Sumedang, tanah anu pisan jauh ti Aceh, Dhien dipisah ti tanah lemah caina, tapi hatena tetep nyelap ti saban bulu janggutan di leuweung Aceh anu pernah jadi panggung perjuanganana. Dina kaayaan tahanan, Dhien tetep dihormatan sarta disegani ku maranehanana anu datang ka tempat dirina. Manéhna henteu pernah nyaritakeun ngeunaan kakalahan, henteu pernah nuduh siapa wae, tapi manéhna jadi simbol katabahan sarta keur kabeh rahayat Aceh.

 Sanajan di dinya, sanajan jauh ti leuweung leuweung anu biasa manéhna pipindahkeun jeung neuteup, manéhna tetep ngajaga martabat sarta harga diri. Cut Nyak Dhien maot di pangasingan, jauh ti kampung lemah caina, tapi jejak kandel dirina masih bisa karasa. Jalma-jalma teu pernah hilap kana sosokna, kana semangat anu ku dirina laksanakeun dina unggal pertempuran.

 Cut Nyak Dhien lain ngan ukur hiji Srikandi ti Tanah Rencong, tapi jadi lampu anu terus nyorotkeun semangat kamerdikaan keur generasi-generasi saterusna. Ngaliwatan warisan dirina, urang diajar yen kabebasan teu datang tanpa harga anu kudu dibayar. Ngaliwatan Cut Nyak Dhien, urang terang yen perjuangan kudu didadarkeun ku keberanian anu henteu gampang leleus.